×××امید ابدي×××

نا اميدي نخستين گامي است كه شخص به سوي گور برمي دارد - ناپلئون

سکس، جنسيت و عشق در عرصه عمومي جامعه ايران(کنفرانسی در لندن)3

يک عرصه ديگر از مسائل زنان در عرصه عمومي موقعيت خانواده ها و زنان اقليتهاي مذهبي است که موضوع کار الهام قيطانچي از کالج سانتا مونيکاي کاليفرنيا بود. او براي کار خود بررسي رمان زويا پيرزاد را اساس قرار داده بود. به گفته او اين اولين رماني است که زندگي خصوصي زن ارمني را به عرصه عمومي جامعه ايران معرفي مي کند. اين موضوع از اين جهت اهميت دارد که جامعه مسلمان ايراني معمولا در باره اقليت ها و از جمله اقليت ارمني داراي کليشه ها و پيشداوري هايي است که ناشي از بدفهمي و عدم رابطه اجتماعي با آنهاست.

بنابرين، ارمني ها ناچارند براي اينکه درعرصه عمومي باقي بمانند تفاوت هاي مذهبي و عرفي خود را به زندگي خصوصي خود محدود و در واقع آن را تا حدود زيادي پنهان کنند. رمان پيرزاد مي تواند در افزودن بر دانش عمومي از ارمنيان نقش مهمي داشته باشد بويزه اينکه با استقبال وسيعي روبرو شده است.

زيبا ميرحسيني نيز که در مردم شناسي و همزمان مستندسازي در حوزه زنان و خانواده فعال است گفتار خود در باره زنان و عشق در سينما را با يادکرد نقش بازيگران زن ارمني در سينما و تئاتر ايران آغاز کرد؛ زناني که به لحاظ اجتماعي آمادگي بيشتري براي حضور در عرصه عمومي سينما داشته اند.

زيبا ميرحسيني بر دو فيلم خاص در تاريخ سينماي ايران تاکيد گذاشت که هر دو در سالهاي پس از انقلاب ساخته شده اند: نوبت عاشقي ساخته محسن مخملباف و شوکران ساخته بهروز افخمي. به نظر او نوبت عاشقي آغاز رهيافت تازه اي به عشق در سينماي ايران بود. اهميت نوبت عاشقي فقط از اين لحاظ نيست که به رابطه جنسي خارج از ازدواج و عشق مثلث پرداخته است بلکه بويژه اين جهت در آن برجسته است که سه بار يک مساله واحد را با تغيير جاي زن و مرد و نوع تصميم گيري آنها روايت مي کند: در روايت اول زن عاشق مي شود و شوهرش او را مي کشد، در روايت دوم همان مرد عاشق مي شود و زن او را مي کشد و در روايت سوم شوهر از کشتن زن خود به دليل عشق زن به مرد ديگري منصرف مي شود.

تغيير جاي آدمها بخوبي وضعيت زنان را در جامعه مردسالار برجسته مي کند. مهناز افخمي نيز در روز نخست کنفرانس مي گفت اگر مي خواهيد ببينيد در متني تبعيض جنسيتي وجود دارد جاي فريده را در آن مثلا با فريدون عوض کنيد. اگر به نظرتان عجيب آمد که همان گزاره ها در باره فريدون هم صادق باشد با گزاره هايي تبعيض آميز روبرو ييد.

به نظر زيبا ميرحسيني در سينماي امروز ايران زنها ديگر در باره عواطف عاشقانه و جنسي خود ساکت نيستند. او فيلم شوکران را از اين نظر برجسته دانست و گفت هر گاه سينماي سالهاي آغازين را با سينماي امروز ايران مقايسه کنيم در مي يابيم که جنبش زنان پيش رفته است و زن از صورت قرباني و انفعالي خود خارج شده است و چهره اي فعال پيدا کرده است.

او گفت اينکه حضور زنان در سينما امروز داراي جنبه منفي نيست و به زنان هنرپيشه به چشم بد نگريسته نمي شود بسيار مهم است زيرا زنان بايد بيرون بيايند و پذيرفته شوند و پذيرفته شدن آنها در سينما نشانه تغييرات مهمي در حضور آنها در عرصه عمومي است.

در حالي که مطالعات مختلفي در باره مسائل زنان در مواجهه با عرصه عمومي در کنفرانس مطرح شد دو گفتار شاخص نيز به دو شخصيت مرد اختصاص داشت. عباس ميلاني مولف سرشناس کتاب معماي هويدا که کار جديد خود را در باره زندگي محمدرضاشاه انجام مي دهد در گفتار خود به شخصيت و زندگي او پرداخت.

اگر شاه شخصيتي بود که زندگي خصوصي اش در سايه نقش او در عرصه عمومي قرار گرفته بود حورا ياوري که در حوزه روانشناسي ادبيات کار مي کند در مطالعه زندگي حاج شيخ ابراهيم زنجاني نشان داد که اين روحاني فعال عصر مشروطه چگونه در زندگينه خودنوشت اش فعاليت هاي خود در عرصه عمومي را مطرح نکرده است و در عوض گزارش جاندار و بي سابقه اي از زندگي خصوصي يک روحاني ارائه کرده است.

عباس ميلاني از شاه چهره اي ميان پسر يک سرباز و پادشاهي که از سر اکراه قبول سلطنت کرده ارائه داد. کسي که ترديدهاي هملت وار داشت و هر گاه خود را در قدرت مي ديد به پهلوان تبديل مي شد اما مرتبا داروي ضد افسردگي مصرف مي کرد. پادشاهي که 5 بار در سالهاي مختلف پيشنهاد کرد که سلطنت را واگذارد و از کشور خارج شود. ارتباط نزديک شاه با ارنست پرون که داراي تمايلات همجنسگرايانه بود از نکات کمتر بحث شده در زندگي خصوصي شاه بود. آندو در دوره تحصيل وليعهد جوان در سوئيس با هم آشنا شده بودند و پرون براي سالها پس از پادشاهي او نيز دوست شاه باقي ماند.

شيخ ابراهيم زنجاني چهره اي که حورا ياوري در سومين روز کنفرانس به بررسي زندگي او پرداخت از کساني است که در سالهاي اخير پس از انتشار زندگينامه اش به شخصيت قابل بحثي تبديل شده است. او که اولين کسي است از روحانيون ايران که به نوشتن رمان روي آورد، زندگينامه خود را نيز رنگ رمان داده است و همزمان بسياري از تابوهاي اجتماعي خود را زيرپا نهاده است.

زنجاني نه تنها به توصيف دقيقي از چهره و ظاهر همسرش مي پردازد بلکه از عشق خود به دخترعمويش نيز که تمام عمر با او ماند آشکارا حرف مي زند. اما زنجاني که شخصيت مهمي در جريانات مشروطه است و در محاکمه شيخ فضل الله نوري نقش مدعي العموم را داشت و حکم او را نوشت، به طور کلي از نقش خود در عرصه عمومي چشم مي پوشد و به هيچيک از مسائل مهمي که در جامعه او گذشته و خود او در آن نقش داشته نمي پردازد. او به اين ترتيب بين تاريخ شخصي خود و نقش اش در عرصه عمومي شکاف انداخته است.

از اين نظر اثر شاهرخ مسکوب به نام "روزها در راه" استثنايي مي نمايد. علي بنوعزيزي که در روز آخر کنفرانس صحبت کرد و به ارائه نتايج پژوهشي در باره هويت و تعريف افراد از "من" خود پرداخت در باره مسکوب گفت که او با جزئيات بسيار در باره احساسات و ناکامي ها و خطاها و سوء تفاهم هاي خود در مسير زندگي شخصي و سياسي اش صحبت کرده است. اثر مسکوب نشان مي دهد که مساله اصلي براي ايرانيان تقسيم بندي آنها از عواطف و افکاري است که مي توانند از آن صحبت کنند و يا فکر مي کنند نبايد از آن صحبت کنند.

وبلاگ ها به عنوان رسانه جديدي که اين موضوع را متحول کرده است نيز مورد توجه کنفرانس بود و ژانت الخانيان که براي تز دکتراي خود رسيدگي به نقش وبلاگ ها را در عمومي کردن حوزه خصوصي بررسي مي کند به ارائه گزارشي از اطن حوزه تازه پرداخت. او گفت که ايراني ها دو جور زندگي دارند: زندگي خصوصي و زندگي عمومي؛ وبلاگ آن را يکي کرده است.

در پايان جلسات روز دوم کنفرانس فيلم يکساعته اي با عنوان "زنانه" پخش شد که در يک توالت عمومي زنانه در پارکي در تهران فيلم گرفته شده بود. اين فيلم که ساخته مهنار افضلي است فرصت بي نظيري براي آشنايي با دنياي زيرزميني و حرفهاي خودماني زناني از پايين ترين اقشار جامعه است. زنان و دختران جواني که معتاد يا روسپي و فراري اند و به راحتي با يکديگر و در مقابل دوربين دردل مي کنند و چيزي براي پوشاندن ندارند. آنها ا زعشق ها و ناکامي ها و دوستي ها و خيانت ها در زندگي خود مي گويند و چهره پوشيده و پنهان جامعه زنان ايران را عريان مي سازند.

کنفرانس زندگي خصوصي و عرصه عمومي در جامعه ايران براي نخستين بار فضاي آکادميک را به زندگي جاري مردم پيوند زد. با اين کنفرانس مسير مطالعات ايراني بي شک تغيير کرده است و زميني تر و دموکراتيک تر و بدردبخورتر شده است. در واقع ورود اين کنفرانس به موضوع زندگي خصوصي و عرصه عمومي هم مصداقي است از همان موضوعي که محمد توکلي طرقي مدير علمي کنفرانس در آخرين سخنراني بر آن تاکيد کرد: اين دو مفهوم در حال تغيير دايمي هستند.

اين کنفرانس همچنين سنگ بناي تازه اي را براي يافتن زبان مناسب براي بررسي مسائل مربوط به سکس و جنسيت گذاشت. در واقع گرچه کنفرانس به رابطه زندگي خصوصي و عرصه عمومي پرداخت اما همزمان چالشي بود براي اين نياز که با چه زباني مي توان از زندگي خصوصي در عرصه عمومي گفتگو کرد. چالشي که در گزارش حاضر نيز بازتاب داشته است.

+ نوشته شده در  دوشنبه سی و یکم اردیبهشت 1386ساعت 11:19  توسط مهدی  |